fbpx
Društvo

Srbija danas slavi Sretenje i dva događaja koja su promenila tok naše istorije

FOTO: AP / Wikipedia

Srbija danas i sutra obeležava Sretenje – Dan državnosti, u znak sećanja na 15. februar 1804. kada je počeo Prvi srpski ustanak i kada je 1835. proglašen prvi srpski Ustav.

Prvi srpski ustanak 1804. godine

Prvi srpski ustanak je bio ustanak Srba u Smederevskom sandžaku (Beogradskom pašaluku) i okolnih šest nahija protiv Turaka, koji je otpočeo kao pobuna protiv dahija.

Dahije u Beogradskom pašaluku su 1801. godine ubili beogradskog pašu i vrše nasilje u pašaluku, zbog čega su se mnogi Srbi odmetnuli u hajduke planirajući plan za pobunu.

Plan Srba saznaju dahije i 1804. godine sprovode seču knezova čime, umesto da spreče bunu, dovode do njenog ubrzanja.

Za početak ustanka smatra se održavanje skupa narodnih prvaka, mahom iz Šumadije, u selu Orašac, na mestu poznatom kao Marićevića jaruga, 2. februara 1804. godine po julijanskom kalendaru, odnosno 15. februara po gregorijanskom kalendaru.

Tog dana za vođu ustanka izabran je Đorđe Petrović Karađorđe.

Ustanici su, predvođeni Karađorđem, uspeli da u značajnom vremenskom intervalu oslobode pašaluk. Ovaj ustanak je prethodio Drugom srpskom ustanku 1815, koji je na kraju doveo do stvaranja Kneževine Srbije.

Iako ugušen, Prvi srpski ustanak je predstavljao tek početak srpske revolucije i na njegovim osnovama je građena buduća sloboda Srbije.

Ubrzo potom, usledio je i Drugi srpski ustanak, koji je rezultovao autonomijom Srbije u okviru Osmanskog carstva, stvaranjem Kneževine Srbije, i na taj način utaban je put do sledećeg važnog trenutka koji se dogodio tog istog 15. februara.

Prvi ustav u istoriji Srbije

Sretenjski ustav je prvi ustav u istoriji Srbije, i na prostoru bivše Jugoslavije. Ovaj kratkotrajni ustav je bio jedan od modernijih, demokratskijih i liberalnijih ustava svog doba, a predstavljao je najistočniji odblesak Francuske revolucije. Ukinut je pod pritiscima Turske, Rusije i Austrije 17. marta 1835. godine, samo mesec dana od donošenja, a njegov tvorac je isteran iz službe.

A šta je sadržao ovaj ustav?

Sretenjski ustav je jedan od prvih demokratskih ustava u celoj Evropi.

Izglasan je tokom najvažnijeg skupštinskog zasedanja za vreme vladavine Miloša Obrenovića, u Kragujevcu, na ledini pored kneževe crkve, a njemu je prethodila duga i mukotrpna ustanička borba sa Turcima.

Miletina buna januara 1835. je bila neposredan povod za donošenje ustava. Nakon Drugog srpskog ustanka, glavni knežev takmac u vlasti je bila Narodna kancelarija, pretvorena 1826. godine u Beogradski sud. Nezadovoljstvo Miloševim apsolutizmom je dovelo do dizanja mnogobrojnih buna.

Pred samo skupštinsko zasedanje, koje je počelo 14. februara u ranim jutarnjim satima, a kojem je prethodila molitva crkvenih velikodostojnika i prizivanje duha svetog, knez Miloš Veliki je održao besedu, i sa improvizovane drvene bine tom prilikom poručio:

– Iz njega (Ustava) ćete videti da su opštenarodna prava koji će svaki Srbin uživati, prostrano, i onako opisana i razgranata kako ih samo čovečanstvo predpisuje. U njima ćete naći da je ličnost svakog Srbina slobodna, i da je svaki Srbin gospodar od svog imanja.

Prava i slobode građana proklamovane ustavom su: neprikosnovenost ličnosti, pravo na zakonito suđenje, sloboda kretanja i nastanjivanja, nepovredivost stana, pravo na izbor zanimanja

Vlast je podeljena na zakonodateljnu, zakonoizvršiteljnu i sudsku.

Evo kako je izgledala organizacija država prema ovom Ustavu:

Knez je neprikosnovena i neodgovorna ličnost. Šef je države. Poslušavši Državni sovjet daje zakone i uredbe. Njegovo dostojanstvo je nasledno. Nasleđuju muški potomci, ako ih nema muški potomci kneževog brata, ako ni njih nema muški potomci kneževih kćerki.

Državni sovjet je telo kojim su srpski velikaši nastojali ograničiti kneževu vlast. To je svojevrstan oligarhijski organ. Članovi sovjeta su predsednik, sekretar, neodređen broj savetnika i popečitelji (ministri).

Pravo zakonodavne inicijative imaju knez i Državni sovjet. Zakonodavni organi su knez i sovjet čije članove imenuje knez. Knez ima pravo da dva puta odbije zakonski predlog. Treći put ga usvaja ako ne ide na „pagubu“ naroda, ustava ili države.

foto: Wikipedia

Izvršnu vlast dele knez i Državni sovjet. Sovjet u svom sastavu ima šest popečiteljstava: spoljašnji poslovi, unutrašnji poslovi, pravosuđe, finansije, vojska i prosveta. Popečitelji ne obrazuju kolegijalno telo – vladu. Za svoj su odgovorni knezu koji ih može smeniti, ali oni i dalje ostaju u Sovjetu kao savetnici. Savetnik je odgovoran za ono što čini i ne čini. Nisu politički odgovorni, ali odgovaraju za kršenje ustava, prava građana, povredu sultanove i kneževe ličnosti.

Narodna skupština je sazivana kada je knez želeo da dobije njenu saglasnost, koja inače nije obavezivala. Na skupštini se uglavnom razrezivao porez. Poslanici su sto najodabranijih deputata iz svih okruga Srbije, stariji od 30 godina. Knez saziva i raspušta skupštinu ukazom. Skupština zaseda o Đurđevdanu. Glavna funkcija je određivanje danka za godinu dana.

Sretenje je, od 2006. godine i Dan Vojske Srbije

Osim državnog, ovo je i verski praznik koji se kod hrišćana slavi 40 dana od Božića. Sretenje Gospodnje SPC obeležava 2. Februara prema crkvenom, a 15. februara po gregorijanskom kalendaru.

Zanimljivosti o ovom danu

– Karađorđe treći izbor za vođu ustanka: Za vođu ustanka na skupštini najuglednijih iz Šumadije prvo je predložen Stanoje Glavaš, ali pošto je to ovaj odbio, predložen je knez Teodosije Marićević iz Orašja u kragujevačkom okrugu, ali posle njegovog odbijanja i na njegov predlog za vođu ustanka izabran je Karađorđe.

– Od lobanja ustanika, kako bi Osmanlije obeshrabrile otpor, izgrađen je spomenik u Nišu – ćelekula.

– Društvena mreža Fejsbuk je prvi put čestitala Srbiji dan državnosti 2016.godine na prikladan način čime se pridružila internet pretraživaču Guglu koji to čini svake godine od 2012. kada je to prvi put učinio.

– U čast obeležavanja Dana državnosti Srbije, Maneken Pis, simbol grada Brisela, obučen je u šumadijsku narodnu nošnju.

(Telegraf.rs /Espreso)

 

Dodaj komentar